نخستين بار نام بيرجند در اسناد مكتوب در كتاب معجم‏ البلدان، قرن هفتم هجري قمري آمده كه اين شهر را از زيباترين بلديه قهستان معرفي كرده است. همچنين سياحان و مورخانى چون ماركوپولو ، ياقوت حموي، مقدسي، حمدا... مستوفي و حافظ ابرو در كتابهاى خود از اين شهر به نوعي ياد نموده ‏اند. بيرجند مركب از دو جزء «بير» و «جند» است كه هر دو بخش آن در زبان پارسي باستان واژه‏اى ‏مستقل و داراى معنا و مفهوم اساطيري و تاريخي‏ مي‏باشد كه اين دو جزء باهم معنى «شهر توفان» يا شهر «صاعقه» را مي‏دهد.كشفيات اخير باستان‏ شناسان در منطقه بيرجند حاكي از اين است كه نواحي مزبور علاوه بر اينكه محل سكونت يا معبر انسانها در پيش از تاريخ بوده، رد پاى قوم ساگارتى يكي از اقوام كوچ ‏نشين پارسي را نيز در خود به يادگار گذاشته است كه نمونه بارز آن كهن‏ ترين اثر كشف شده بيرجند به نام سنگ‏ نگار لاخ مزار كوچ مي‏باشد كه بر آن نقوش پيش از تاريخ، علائم پيكتوگرافي يا تصويري و كتيبه‏ هاى خط عربي نيز به چشم مي‏خورد.
قرائن و شواهد نشان‏ دهنده اين است كه آبادانى و رونق شهر بيرجند از دوره صفويه به بعد بوده، كه تقريباً تا اواسط دوره قاجاريه معماري و بافت هماهنگي را دربر داشته است. يادمانهاى تاريخي بي‏شمار در اين شهر، خانه ‏هاى گلي و گنبدي شكل و كوچه‏ هاى پيچ در پيچ، قراولخانه‏ هاى بيدار و كاروانسراهاى پرجنب و جوش حكايت از دفاع در برابر دشمن بيگانه و يا مبارزه با توفان شن دارد. با توجه به همه اين عوامل شناخت گذشته شهر بيرجند با عناصري چون ميدانهاى كوچك، آب‏ انبارهاى قديمي، مساجد و حمام‏هاى عمومي ميسر مي‏گردد. روي‏ هم رفته شهر بيرجند داراى 19 محله معتبر و مهم بوده است.
شهرستان بيرجند با 140 كيلومتر مرز مشترك با كشور افغانستان در جنوب استان خراسان واقع شده است.شهرستان بيرجند از شمال به شهرستان قاينات، از شرق به كشور افغانستان،از جنوب به شهرستان نهبندان و استان كرمان و از مغرب به شهرستان‏هاى فردوس و طبس محدود است. وسعت اين شهرستان 34893 كيلومترمربع و مركز آن شهر بيرجند مى باشد كه در 59 درجه و 13 دقيقه طول جغرافيايى و 32 درجه و 53 دقيقه عرض جغرافيايى ودر ارتفاع 1470 مترى از سطح دريا قرار گرفته است. فاصله شهر بيرجند تا مركز استان خراسان 481 كيلومتر، تا مركز استان سيستان و بلوچستان 458 كيلومتر و تا مركز استان كرمان 586 كيلومتر مي‏باشد.
بيرجند شهرستانى كوهستانى است و در آن‏ كوهها و دره‏هاى عميق و حاصلخيزى وجود داردكوه‏هاى عمده شهرستان عبارتند از:رشته‏ كوه باقران در جنوب ، كوه شاه در غرب (حاشيه كوير) و رشته‏ كوه مؤمن ‏آباد در شمال .
آب و هواى اين شهرستان بيابانى و نيمه بيابانى است. در شهرستان بيرجند رودخانه عمده‏ اى وجود ندارد و رودها كه به «كال» معروفند، عموماً فصلي و مسيل مي‏باشند.در شهرستان بيرجند 193 جاذبه فرهنگي و تاريخي، 11 جاذبه طبيعي و 1 جاذبه ويژه وجود دارد. به عبارتي 94/15 درصد از جاذبه هاي شهرستان بيرجند را جاذبه هاي فرهنگي و تاريخي و 5/37 درصد را جاذبه هاي طبيعي تشكيل مي دهد. اين درحالي است كه تنها 0/49 درصد از جاذبه هاي شهرستان در گروه جاذبه هاي ويژه قرار مي گيرد.
از طرفي مقايسه جاذبه هاي گردشگري شهرستان بيرجند با استان خراسان جنوبی نشان دهنده اين مطلب است كه اغلب جاذبه هاي طبيعي شناسايي شده در استان در شهرستان بيرجند قرار دارد. اما جاذبه هاي فرهنگي و تاريخي و طبيعي از اين قانون تبعيت نكرده و كمتر از يك سوم جاذبه هاي فرهنگي و تاريخي استان در شهرستان بيرجند واقع شده است.

از ميان جاذبه هاي فرهنگي و تاريخي موجود در شهرستان بيرجند 115 جاذبه (59/59 درصد) در بخش مركزي و 78 جاذبه (41/40 درصد) در بخش خوسف واقع شده اند. از طرفي تمامي جاذبه هاي شناسايي شده در شهرستان در بخش مركزي قرار دارد.